॥ ॐ श्री सीतारामचन्द्राभ्यां नमः ॥ मर्यादा पुरुषोत्तम भगवान श्री राम की कृपा आप और आपके परिवार पर सदा बनी रहे।
🌐 भाषा चुनें (Languages): हिन्दी संस्कृत मराठी ગુજરાતી ಕನ್ನಡ తెలుగు தமிழ் বাংলা ଓଡ଼ିଆ English ✨ 11 चमत्कारी लाभ
प्रामाणिक वैदिक पाठ • सम्पूर्ण 38 श्लोक • अर्थ व विधि

॥ श्री राम रक्षा स्तोत्रम् ॥

भगवान सदाशिव द्वारा महर्षि बुधकौशिक को प्रदत्त अति चमत्कारी दिव्य रक्षा कवच। मूल संस्कृत श्लोक, अंग्रेजी लिप्यंतरण, सरल व सटीक हिंदी भावार्थ, अंग-रक्षा चक्र एवं नित्य साधना विधि।

📖 रचयिता: महर्षि बुधकौशिक 🕉️ स्रोत: पद्म पुराण 📜 छंद: अनुष्टुप् ⏱️ पाठ समय: लगभग 10-15 मिनट 📅 अद्यतन: वर्ष 2026
⚡ Quick Overview / त्वरित सार

राम रक्षा स्तोत्र क्या है और इसका क्या महत्व है?

श्री राम रक्षा स्तोत्रम् (Shri Ram Raksha Stotram) सनातन धर्म का अत्यंत शक्तिशाली और सिद्ध रक्षा स्तोत्र है। मान्यता है कि भगवान शिव ने स्वप्न में महर्षि बुधकौशिक को यह स्तोत्र प्रदान किया था। इस स्तोत्र में कुल 38 श्लोक हैं, जिनमें प्रभु श्री राम के दिव्य नामों द्वारा मनुष्य के मस्तक से लेकर चरणों तक (सभी अंगों) की रक्षा की प्रार्थना की गई है। इसके नित्य पाठ से भय, ग्रह-दोष, शत्रु बाधा और नकारात्मक ऊर्जा से मुक्ति मिलती है तथा जीवन में सुख, शांति, आरोग्य और आत्मबल की प्राप्ति होती है।

📜 सीधा पाठ पढ़ें (Jump to Shlokas)
अक्षर आकार (Text Size):

📿 नित्य पाठ व जप काउंटर (Chanting Tracker)

यदि आप 11 पाठ का संकल्प कर रहे हैं, तो प्रत्येक पाठ पूर्ण होने पर 'पाठ पूर्ण (+1)' दबाएँ।

0

सम्पूर्ण श्री राम रक्षा स्तोत्रम् (Full 38 Shlokas)

पाठ आरम्भ करने से पहले हाथ जोड़कर भगवान श्री राम, माता जानकी, लक्ष्मण जी और श्री हनुमान जी का स्मरण करें।

संकल्प व विनियोग
॥ विनियोगः ॥
अस्य श्रीरामरक्षास्तोत्रमन्त्रस्य बुधकौशिक ऋषिः।
श्रीसीतारामचन्द्रो देवता। अनुष्टुप् छन्दः। सीता शक्तिः।
श्रीमद्हनुमान् कीलकम्। श्रीरामचन्द्रप्रीत्यर्थे जपे विनियोगः॥
Asya Śrī-Rāmarakṣā-stotra-mantrasya Budhakaushika Ṛṣiḥ |
Śrī-Sītā-Rāmacandro Devatā | Anuṣṭup Chandaḥ | Sītā Śaktiḥ |
Śrīmad-Hanumān Kīlakam | Śrī-Rāmacandra-Prīty-arthe Jape Viniyogaḥ ||
सरल भावार्थ: इस श्री राम रक्षा स्तोत्र मंत्र के ऋषि महर्षि बुधकौशिक हैं। इसके देवता प्रभु श्री सीता-रामचन्द्र जी हैं। इसका छन्द अनुष्टुप् है। भगवती सीता जी इसकी शक्ति हैं। पवनपुत्र श्री हनुमान जी इसके कीलक (आधार) हैं। और प्रभु श्री रामचंद्र जी की प्रसन्नता व कृपा प्राप्ति हेतु इस जप में इसका विनियोग (संकल्पपूर्वक प्रयोग) किया जाता है।
English Meaning: For this hymn of Rama Raksha Stotra, the presiding seer is Sage Budha Kaushika, the deity is Sri Sita-Ramachandra, the meter is Anushtup, Mother Sita is the divine energy (Shakti), Lord Hanuman is the key (Kilaka), and this recitation is performed to receive the supreme grace and love of Lord Ramachandra.
अथ ध्यानम्
॥ अथ ध्यानम् ॥
ध्यायेदाजानुबाहुं धृतशरधनुषं बद्धपद्मासनस्थं
पीतं वासो वसानं नवकमलदलस्पर्धिनेत्रं प्रसन्नम्।
वामाङ्कारूढसीतामुखकमलमिलल्लोचनं नीरदाभं
नानालङ्कारदीप्तं दधतमुरुजटामण्डलं रामचन्द्रम्॥
Dhyāyed-ājānu-bāhuṁ dhṛta-śara-dhanuṣaṁ baddha-padmāsanasthaṁ
Pītaṁ vāso vasānaṁ nava-kamala-dala-spardhi-netraṁ prasannam |
Vāmāṅkārūḍha-Sītā-mukha-kamala-milal-locanaṁ nīradābhaṁ
Nānālaṅkāra-dīptaṁ dadhatam-uru-jaṭā-maṇḍalaṁ Rāmacandram ||
सरल भावार्थ: जिनकी भुजाएं घुटनों तक लंबी हैं (आजानुबाहु), जिन्होंने हाथों में धनुष और बाण धारण कर रखा है, जो पवित्र पद्मासन पर विराजमान हैं, पीतांबर वस्त्र पहने हुए हैं, जिनके नेत्र नूतन कमल दल के समान विशाल व सुंदर हैं और मुखमंडल पर मंद-मंद मुस्कान है। जिनके बाएं अंग (गोद) में बैठी माता सीता के मुखकमल पर जिनकी कृपामयी दृष्टि टिकी हुई है, जिनका श्याम वर्ण नवीन मेघ के समान कांतिमान है, जो दिव्य आभूषणों से सुशोभित हैं और सिर पर विशाल जटाओं का मुकुट धारण किए हैं—उन मर्यादा पुरुषोत्तम श्री रामचंद्र जी का मैं हृदय में ध्यान करता हूँ।
English Meaning: I meditate upon Lord Ramachandra, whose hands extend to His knees, who holds the bow and arrow, who is seated in the lotus posture (Padmasana), clad in yellow garments, with charming eyes like fresh lotus petals, smiling and serene. His tender eyes meet the lotus-face of Sita seated on His left lap; His complexion shines like a fresh raincloud, adorned with celestial ornaments and crowned with glorious matted hair.
श्लोक १
चरितं रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरम्।
एकैकमक्षरं पुंसां महापातकनाशनम्॥ १ ॥
Caritaṁ raghunāthasya śata-koṭi-pravistaram |
Ekaikam-akṣaraṁ puṁsāṁ mahā-pātaka-nāśanam || 1 ||
सरल भावार्थ: श्री रघुनाथ जी का पावन चरित्र सौ करोड़ (अपरिमित) श्लोकों में विस्तृत है। इस पावन चरित्र का एक-एक अक्षर भी मनुष्यों के बड़े से बड़े घोर पापों का नाश करने वाला है।
English Meaning: The divine life-story of Lord Raghunatha is vast and extends over a hundred crore verses. Even a single syllable of this sacred narrative has the power to destroy the greatest of sins.
श्लोक २
ध्यात्वा नीलोत्पलश्यामं रामं राजीवलोचनम्।
जानकीलक्ष्मणोपेतं जटामुकुटमण्डितम्॥ २ ॥
Dhyātvā nīlotpala-śyāmaṁ rāmaṁ rājīva-locanam |
Jānakī-lakṣmaṇopetaṁ jaṭā-mukuṭa-maṇḍitam || 2 ||
सरल भावार्थ: नीलकमल के समान श्यामल वर्ण वाले, कमल नयन, सिर पर जटाओं का भव्य मुकुट धारण किए हुए तथा माता जानकी और भाई लक्ष्मण जी से युक्त श्री राम का ध्यान करके...
English Meaning: Meditating upon Lord Rama, who has the bluish-dark hue of a blue lotus, lotus-like eyes, adorned with a crown of matted locks, accompanied by Mother Janaki and devoted brother Lakshmana...
श्लोक ३
सासङ्गतूणीरधनुःशरपाणिं नक्तंचरान्तकम्।
स्वलीलया जगत्त्रातुमाविर्भूतमजं विभुम्॥ ३ ॥
Sāsaṅga-tūṇīra-dhanuḥ-śara-pāṇiṁ naktañcarāntakam |
Sva-līlayā jagat-trātum-āvirbhūtam-ajaṁ vibhum || 3 ||
सरल भावार्थ: जो हाथों में खड्ग, तरकश, धनुष और बाण धारण किए हुए हैं, निशाचरों (राक्षसों) का संहार करने वाले हैं और जो अजन्मा तथा सर्वव्यापी होकर भी अपनी पावन लीला से संसार की रक्षा करने के लिए साकार रूप में प्रकट हुए हैं...
English Meaning: ...Holding the sword, quiver, bow, and arrows in His hands, the destroyer of night-roaming demons, who though unborn and omnipresent, has manifested through His divine play to protect the universe...
श्लोक ४ (कवच आरम्भ)
रामरक्षां पठेत्प्राज्ञः पापघ्नीं सर्वकामदाम्।
शिरो मे राघवः पातु भालं दशरथात्मजः॥ ४ ॥
Rāmarakṣāṁ paṭhet-prājñaḥ pāpaghnīṁ sarva-kāmadām |
Śiro me Rāghavaḥ pātu bhālaṁ Daśarathātmajaḥ || 4 ||
सरल भावार्थ: बुद्धिमान मनुष्य को समस्त पापों का शमन करने वाली और सब प्रकार की मनोकामनाओं को पूर्ण करने वाली इस 'राम रक्षा' का पाठ करना चाहिए। रघुकुल शिरोमणि राघव मेरे सिर की रक्षा करें और दशरथनंदन मेरे भाल (ललाट/माथे) की रक्षा करें।
English Meaning: A wise person should recite this Rama Raksha hymn, which destroys all sins and grants all desires. May Raghava protect my head, and may the son of Dasharatha protect my forehead.
श्लोक ५
कौसल्येयो दृशौ पातु विश्वामित्रप्रियः श्रुती।
घ्राणं पातु मखत्राता मुखं सौमित्रिवत्सलः॥ ५ ॥
Kausalyeyo dṛśau pātu Viśvāmitra-priyaḥ śrutī |
Ghrāṇaṁ pātu makha-trātā mukhaṁ Saumitri-vatsalaḥ || 5 ||
सरल भावार्थ: माता कौशल्या के नंदन मेरे दोनों नेत्रों की रक्षा करें। महर्षि विश्वामित्र के प्रिय प्रभु मेरे कानों (श्रवण इंद्रियों) की रक्षा करें। यज्ञों के रक्षक मेरी नासिका (नाक) की रक्षा करें और सुमित्रानंदन लक्ष्मण के स्नेही प्रभु मेरे मुख की रक्षा करें।
English Meaning: May the son of Kausalya protect my eyes; may the beloved of Sage Vishvamitra protect my ears; may the savior of sacred sacrifices protect my nose; and may He who is affectionate to Lakshmana protect my face.
श्लोक ६
जिह्वां विद्यानिधिः पातु कण्ठं भरतवन्दितः।
स्कन्धौ दिव्यायुधः पातु भुजौ भग्नेशकार्मुकः॥ ६ ॥
Jihvāṁ vidyā-nidhiḥ pātu kaṇṭhaṁ Bharata-vanditaḥ |
Skandhau divyāyudhaḥ pātu bhujau bhagneśa-kārmukaḥ || 6 ||
सरल भावार्थ: संपूर्ण विद्याओं के भंडार प्रभु मेरी जिह्वा (जीभ) की रक्षा करें। भरत जी द्वारा वंदित प्रभु मेरे कंठ (गले) की रक्षा करें। दिव्य आयुधों को धारण करने वाले मेरे दोनों कंधों की और शिवजी के पिनाक धनुष को तोड़ने वाले मेरी दोनों भुजाओं की रक्षा करें।
English Meaning: May the repository of all wisdom protect my tongue; may He who is revered by Bharata protect my throat; may the bearer of divine weapons protect my shoulders; and may the breaker of Lord Shiva's bow protect my arms.
श्लोक ७
करौ सीतापतिः पातु हृदयं जामदग्न्यजित्।
मध्यं पातु खरध्वंसी नाभिं जाम्बवदाश्रयः॥ ७ ॥
Karau Sītā-patiḥ pātu hṛdayaṁ Jāmadagnya-jit |
Madhyaṁ pātu Khara-dhvaṁsī nābhiṁ Jāmbavad-āśrayaḥ || 7 ||
सरल भावार्थ: जानकीनाथ सीतापति मेरे दोनों हाथों की रक्षा करें। परशुराम जी (जमदग्निनंदन) का मान मर्दन करने वाले मेरे हृदय की रक्षा करें। खर नामक राक्षस का संहार करने वाले मेरे उदर (मध्य भाग) की रक्षा करें और ऋक्षराज जाम्बवान जी के आश्रयदाता मेरी नाभि की रक्षा करें।
English Meaning: May the consort of Sita protect my hands; may the conqueror of Parashurama protect my heart; may the destroyer of demon Khara protect my torso; and may the shelter of Jambavan protect my navel.
श्लोक ८
सुग्रीवेशः कटी पातु सक्थिनी हनुमत्प्रभुः।
ऊरू रघूत्तमः पातु रक्षःकुलविनाशकृत्॥ ८ ॥
Sugrīveśaḥ kaṭī pātu sakthinī Hanumat-prabhuḥ |
Ūrū Raghūttamaḥ pātu rakṣaḥ-kula-vināśa-kṛt || 8 ||
सरल भावार्थ: सुग्रीव के स्वामी मेरी कटि (कमर) की रक्षा करें। हनुमान जी के स्वामी प्रभु मेरी दोनों सक्थिनी (कूल्हों/नितम्बों) की रक्षा करें। और राक्षस कुल का सर्वनाश करने वाले रघुकुल भूषण मेरी दोनों जंघाओं (ऊरुओं) की रक्षा करें।
English Meaning: May the Lord of Sugriva protect my waist; may the master of Hanuman protect my hips; and may the jewel of Raghu's dynasty, the destroyer of the demon race, protect my thighs.
श्लोक ९
जानुनी सेतुकृत्पातु जङ्घे दशमुखान्तकः।
पादौ विभीषणश्रीदः पातु रामोऽखिलं वपुः॥ ९ ॥
Jānunī setu-kṛt-pātu jaṅghe daśa-mukhāntakaḥ |
Pādau Vibhīṣaṇa-śrīdaḥ pātu Rāmo'khilaṁ vapuḥ || 9 ||
सरल भावार्थ: समुद्र पर सेतु का निर्माण करने वाले प्रभु मेरे दोनों घुटनों (जानुनी) की रक्षा करें। दशानन रावण का संहार करने वाले मेरी दोनों पिंडलियों की रक्षा करें। विभीषण को लंका का ऐश्वर्य प्रदान करने वाले मेरे दोनों चरणों की रक्षा करें और श्री राम मेरे संपूर्ण शरीर (अखिल वपु) की चहुंओर से रक्षा करें।
English Meaning: May the builder of the ocean bridge protect my knees; may the slayer of ten-headed Ravana protect my shins; may the bestower of sovereignty to Vibhishana protect my feet; and may Lord Rama protect my entire physical body.
श्लोक १० (फलश्रुति)
एतां रामबलोपेतां रक्षां यः सुकृती पठेत्।
स चिरायुः सुखी पुत्री विजयी विनयी भवेत्॥ १० ॥
Etāṁ Rāma-balopetāṁ rakṣāṁ yaḥ sukṛtī paṭhet |
Sa cirāyuḥ sukhī putrī vijayī vinayī bhavet || 10 ||
सरल भावार्थ: प्रभु श्री राम के दिव्य असीम बल से युक्त इस रक्षा स्तोत्र का जो भी पुण्यात्मा व्यक्ति नित्य पाठ करता है, वह दीर्घायु, सुखी, उत्तम संततिवान (पुत्र-पौत्र से संपन्न), सर्वत्र विजयी और श्रेष्ठ विनयशील सद्गुणों से युक्त हो जाता है।
English Meaning: Whosoever virtuous person recites this defensive hymn empowered by Lord Rama's strength attains longevity, deep happiness, blessed offspring, constant victory in righteous endeavors, and noble humility.
श्लोक ११
पातालभूतलव्योमचारिणश्छद्मचारिणः।
न द्रष्टुमपि शक्तास्ते रक्षितं रामनामभिः॥ ११ ॥
Pātāla-bhūtala-vyoma-cāriṇaś-chadma-cāriṇaḥ |
Na draṣṭum-api śaktāste rakṣitaṁ Rāma-nāmabhiḥ || 11 ||
सरल भावार्थ: पाताल, पृथ्वी और आकाश में विचरने वाले अथवा छद्म (गुप्त/मायावी) रूप धारण करके घूमने वाले कोई भी दुष्ट, तामसिक व नकारात्मक जीव उस मनुष्य को देख भी नहीं सकते, जिसकी रक्षा राम नाम के इस पावन कवच द्वारा हो रही हो।
English Meaning: Evil entities, wandering spirits, or deceitful beings existing in subterranean realms, on earth, or in the sky cannot even gaze upon the devotee who is guarded by the sacred names of Rama.
श्लोक १२
रामेति रामभद्रेति रामचन्द्रेति वा स्मरन्।
नरो न लिप्यते पापैर्भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति॥ १२ ॥
Rāmeti Rāmabhadreti Rāmacandreti vā smaran |
Naro na lipyate pāpair-bhuktiṁ muktiṁ ca vindati || 12 ||
सरल भावार्थ: 'राम', 'रामभद्र' और 'रामचन्द्र'—इन पावन नामों का जो मनुष्य नित्य स्मरण करता है, वह कभी पापों में लिप्त नहीं होता और इस लोक में समस्त भोग-ऐश्वर्य भोगकर अंत में परम मोक्ष को प्राप्त करता है।
English Meaning: Remembering the sanctifying names 'Rama', 'Ramabhadra', and 'Ramachandra', a person remains untouched by sins, enjoys prosperity in this world, and attains ultimate spiritual liberation.
श्लोक १३
जगज्जैत्रैकमन्त्रेण रामनाम्नाभिरक्षितम्।
यः कण्ठे धारयेत्तस्य करस्थाः सर्वसिद्धयः॥ १३ ॥
Jagaj-jaitraika-mantreṇa Rāma-nāmnābhirakṣitam |
Yaḥ kaṇṭhe dhārayet-tasya kara-sthāḥ sarva-siddhayaḥ || 13 ||
सरल भावार्थ: समस्त संसार पर विजय दिलाने वाले एकमात्र महामंत्र 'राम' नाम से सुरक्षित इस स्तोत्र को जो मनुष्य अपने कंठ में धारण करता है (अर्थात कंठस्थ कर नित्य पाठ करता है या तावीज रूप में धारण करता है), संपूर्ण सिद्धियाँ उसकी मुट्ठी में (करतलगत) होती हैं।
English Meaning: For one who holds in their throat (memorizes or wears) this protector imbued with the world-conquering mantra of Rama's name, all spiritual attainments and successes rest within the palm of their hand.
श्लोक १४
वज्रपञ्जरनामेदं यो रामकवचं स्मरेत्।
अव्याहताज्ञः सर्वत्र लभते जयमङ्गलम्॥ १४ ॥
Vajra-pañjara-nāmedaṁ yo Rāma-kavacaṁ smaret |
Avyāhatājñaḥ sarvatra labhate jaya-maṅgalam || 14 ||
सरल भावार्थ: 'वज्रपंजर' नामक इस दिव्य राम कवच का जो मनुष्य श्रद्धापूर्वक स्मरण करता है, उसकी आज्ञा का सर्वत्र आदर होता है (कोई उल्लंघन नहीं कर सकता) और वह सर्वत्र विजय तथा परम मंगल को प्राप्त करता है।
English Meaning: Whoever contemplates this Rama Kavach known as the 'Diamond Fortress' (Vajra Panjara) commands unimpeded authority everywhere and continuously achieves triumph and auspiciousness.
श्लोक १५
आदिष्टवान् यथा स्वप्ने रामरक्षामिमां हरः।
तथा लिखितवान् प्रातः प्रबुद्धो बुधकौशिकः॥ १५ ॥
Ādiṣṭavān yathā svapne Rāma-rakṣām-imāṁ Haraḥ |
Tathā likhitavān prātaḥ prabuddho Budhakaushikaḥ || 15 ||
सरल भावार्थ: देवाधिदेव भगवान शिव (हर) ने स्वप्न में जिस प्रकार इस राम रक्षा स्तोत्र का आदेश व उपदेश दिया था, प्रातःकाल जागने पर महर्षि बुधकौशिक ने इसे ठीक उसी प्रकार अक्षरशः लिपिबद्ध कर दिया।
English Meaning: Exactly as Lord Shiva instructed this divine Rama Raksha in a dream, Sage Budha Kaushika woke up at dawn and faithfully wrote it down verbatim.
श्लोक १६
आरामः कल्पवृक्षाणां विरामः सकलापदाम्।
अभिरामस्त्रिलोकानां रामः श्रीमान् स नः प्रभुः॥ १६ ॥
Ārāmaḥ kalpa-vṛkṣāṇāṁ virāmaḥ sakalāpadām |
Abhirāmas-trilokānāṁ Rāmaḥ śrīmān sa naḥ prabhuḥ || 16 ||
सरल भावार्थ: जो कल्पवृक्षों के समान समस्त मनोरथों को विश्राम व पूर्णता देने वाले उपवन हैं, जो समस्त आपत्तियों व संकटों का समूल अंत करने वाले हैं, तथा जो तीनों लोकों में सबसे अधिक सुंदर व प्रिय हैं—वे श्रीमान राम ही हमारे परम प्रभु हैं।
English Meaning: He who is like a celestial grove of wish-yielding trees, who puts an end to all afflictions, and who is the most enchanting beloved in all three worlds—that glorious Lord Rama is our eternal Master.
श्लोक १७
तरुणौ रूपसम्पन्नौ सुकुमारौ महाबलौ।
पुण्डरीकविशालाक्षौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ॥ १७ ॥
Taruṇau rūpa-sampannau sukumārau mahābalau |
Puṇḍarīka-viśālākṣau cīra-kṛṣṇājināmbarau || 17 ||
सरल भावार्थ: जो तरुण (युवा) अवस्था वाले, रूप-सौंदर्य से संपन्न, सुकुमार होते हुए भी महाबली हैं, श्वेत कमल के समान विशाल नयनों वाले हैं और वल्कल वस्त्र तथा कृष्ण मृगचर्म धारण किए हुए हैं...
English Meaning: Both youthful, endowed with radiant beauty, delicate yet exceedingly powerful, with expansive eyes like white lotus flowers, wearing garments of bark and black deerskin...
श्लोक १८
फलमूलाशिनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ।
पुत्रौ दशरथस्यैतौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥ १८ ॥
Phala-mūlāśinau dāntau tāpasau brahmacāriṇau |
Putrau Daśarathasyaitau bhrātarau Rāma-Lakṣmaṇau || 18 ||
सरल भावार्थ: जो कंदमूल-फल का आहार करने वाले, जितेंद्रिय, परम तपस्वी और ब्रह्मचर्य का पालन करने वाले हैं—वे महाराज दशरथ के दोनों प्रतापी राजकुमार और परस्पर स्नेही भ्राता श्री राम और लक्ष्मण जी...
English Meaning: Subsisting on forest roots and fruits, master of their senses, devoted ascetics practicing celibacy—these two sons of King Dasharatha, brothers Rama and Lakshmana...
श्लोक १९
शरण्यौ सर्वसत्त्वानां श्रेष्ठौ सर्वधनुष्मताम्।
रक्षःकुलनिहन्तारौ त्रायेतां नो रघूत्तमौ॥ १९ ॥
Śaraṇyau sarva-sattvānāṁ śreṣṭhau sarva-dhanuṣmatām |
Rakṣaḥ-kula-nihantārau trāyetāṁ no Raghūttamau || 19 ||
सरल भावार्थ: जो समस्त प्राणियों को अभय और शरण देने वाले हैं, समस्त धनुर्धारियों में सर्वोपरि श्रेष्ठ हैं तथा राक्षस कुल का संहार करने वाले हैं—वे दोनों रघुकुल शिरोमणि श्री राम और लक्ष्मण हमारी सदा रक्षा करें।
English Meaning: The refuge of all living beings, the supreme masters of archery, the slayers of the demonic clan—may those best of the Raghu lineage protect us on all sides.
श्लोक २० (मार्ग रक्षा)
आत्तसज्जधनुषाविषुस्पृशावक्षयाशुगनिषङ्गसङ्गिनौ।
रक्षणाय मम रामलक्ष्मणावग्रतः पथि सदैव गच्छताम्॥ २० ॥
Ātta-sajja-dhanuṣāv-iṣu-spṛśāv-akṣayāśuga-niṣaṅga-saṅginau |
Rakṣaṇāya mama Rāma-Lakṣmaṇāv-agrataḥ pathi sadaiva gacchatām || 20 ||
सरल भावार्थ: जिन्होंने प्रत्यंचा चढ़े धनुष को हाथ में ले रखा है, बाणों को स्पर्श कर रहे हैं तथा अक्षय (कभी न समाप्त होने वाले) बाणों से भरे तरकश को पीठ पर धारण किए हैं—वे श्री राम और लक्ष्मण मेरी रक्षा के लिए मार्ग में सदा मेरे आगे-आगे चलें।
English Meaning: Holding strung bows ready in their hands, their fingers poised upon swift arrows, bearing quivers filled with inexhaustible shafts—may Rama and Lakshmana ever march ahead of me on my path to guard me.
श्लोक २१
संनद्धः कवची खड्गी चापबाणधरो युवा।
गच्छन् मनोरथोऽस्माकं रामः पातु सलक्ष्मणः॥ २१ ॥
Sannaddhaḥ kavacī khaḍgī cāpa-bāṇa-dharo yuvā |
Gacchan manoratho'smākaṁ Rāmaḥ pātu sa-Lakṣmaṇaḥ || 21 ||
सरल भावार्थ: सदा सन्नद्ध (युद्ध के लिए तैयार), कवच पहने हुए, तलवार लिए, धनुष-बाण धारण किए हुए युवा श्री राम लक्ष्मण जी सहित हमारे आगे चलते हुए हमारे संपूर्ण मनोरथों (इच्छाओं) और प्राणों की रक्षा करें।
English Meaning: Ever alert, clad in armor, wielding a sword and holding bow and arrow, may the youthful Lord Rama, proceeding alongside Lakshmana, protect our desires and fulfill all our righteous intentions.
श्लोक २२ (नाम महात्म्य १)
रामो दाशरथिः शूरो लक्ष्मणानुचरो बली।
काकुत्स्थः पुरुषः पूर्णः कौसल्येयो रघूत्तमः॥ २२ ॥
Rāmo dāśarathiḥ śūro lakṣmaṇānucaro balī |
Kākutsthaḥ puruṣaḥ pūrṇaḥ kausal обратите attention yeyo raghūttamaḥ || 22 ||
सरल भावार्थ: १. राम, २. दाशरथि (दशरथपुत्र), ३. शूर, ४. लक्ष्मणानुचर (जिनके पीछे लक्ष्मण चलते हैं), ५. बली, ६. काकुत्स्थ, ७. पूर्ण पुरुष (परम पुरुषोत्तम), ८. कौसल्येय (कौशल्यानंदन) और ९. रघूत्तम...
English Meaning: Rama, son of Dasharatha, heroic warrior, accompanied by Lakshmana, mighty in strength, scion of Kakutstha, the complete divine person, son of Kausalya, the crowning jewel of Raghu's race...
श्लोक २३ (नाम महात्म्य २)
वेदान्तवेद्यो यज्ञेशः पुराणपुरुषोत्तमः।
जानकीवल्लभः श्रीमानप्रमेयपराक्रमः॥ २३ ॥
Vedānta-vedyo yajñeśaḥ purāṇa-puruṣottamaḥ |
Jānakī-vallabhaḥ śrīmān-aprameya-parākramaḥ || 23 ||
सरल भावार्थ: १०. वेदान्तवेद्य (वेदों और उपनिषदों द्वारा जानने योग्य), ११. यज्ञेश (यज्ञों के स्वामी), १२. पुराण पुरुषोत्तम, १३. जानकीवल्लभ (माता सीता के प्राणप्रिय स्वामी), १४. श्रीमान और १५. अप्रमेय पराक्रम (जिनके शौर्य की कोई सीमा नहीं है)...
English Meaning: Realized through Vedanta philosophy, Lord of all sacred sacrifices, the ancient Supreme Person, beloved Lord of Janaki, radiant with divine opulence, of immeasurable valor...
श्लोक २४
इत्येतानि जपेन्नित्यं मद्भक्तः श्रद्धयान्वितः।
अश्वमेधाधिकं पुण्यं सम्प्राप्नोति न संशयः॥ २४ ॥
Ity-etāni japen-nityaṁ mad-bhaktaḥ śraddhayānvitaḥ |
Aśvamedhādhikaṁ puṇyaṁ samprāpnoti na saṁśayaḥ || 24 ||
सरल भावार्थ: प्रभु कहते हैं—जो मेरा भक्त इन दिव्य नामों का प्रतिदिन श्रद्धापूर्वक जप करता है, वह अश्वमेध यज्ञ से भी कहीं अधिक पुण्य फल प्राप्त करता है, इसमें तनिक भी संशय नहीं है।
English Meaning: Any devotee who faithfully recites these auspicious names daily receives merit exceeding that of countless Ashvamedha horse sacrifices; of this there is no doubt.
श्लोक २५
रामं दूर्वादलश्यामं पद्माक्षं पीतवाससम्।
स्तुवन्ति नामभिर्दिव्यैर्न ते संसारिणो नरः॥ २५ ॥
Rāmaṁ dūrvā-dala-śyāmaṁ padmākṣaṁ pīta-vāsasam |
Stuvanti nāmabhir-divyair-na te saṁsāriṇo narāḥ || 25 ||
सरल भावार्थ: दूर्वा (हरी घास) के दल के समान श्यामल वर्ण, कमल सदृश सुंदर नेत्रों वाले और पीतांबर धारण करने वाले प्रभु श्री राम की जो मनुष्य इन दिव्य नामों द्वारा स्तुति करते हैं, वे बार-बार संसार के जन्म-मरण के चक्र में नहीं बंधते (भवसागर से पार हो जाते हैं)।
English Meaning: Those who praise Lord Rama—whose hue is gentle green-dark like tender Durva grass, whose eyes are like lotuses, clad in yellow silk—with these divine names, do not remain entangled in worldly rebirth.
श्लोक २६ (महावंदना)
रामं लक्ष्मणपूर्वजं रघुवरं सीतापतिं सुन्दरं
काकुत्स्थं करुणार्णवं गुणनिधिं विप्रप्रियं धार्मिकम्।
राजेन्द्रं सत्यसन्धं दशरथतनयं श्यामलं शान्तमूर्तिं
वन्दे लोकाभिरामं रघुकुलतिलकं राघवं रावणारिम्॥ २६ ॥
Rāmaṁ lakṣmaṇa-pūrvajaṁ raghuvaraṁ Sītā-patiṁ sundaraṁ
Kākutsthaṁ karuṇārṇavaṁ guṇa-nidhiṁ vipra-priyaṁ dhārmikam |
Rājendraṁ satya-sandhaṁ Daśaratha-tanayaṁ śyāmalaṁ śānta-mūrtiṁ
Vande lokābhirāmaṁ raghu-kula-tilakaṁ Rāghavaṁ rāvaṇārim || 26 ||
सरल भावार्थ: लक्ष्मण जी के बड़े भ्राता, रघुकुल श्रेष्ठ, सीतापति, परम सुंदर, ककुत्स्थवंशी, करुणा के अगाध सागर, सद्गुणों के भंडार, ब्राह्मणों व संतों के प्रिय, परम धार्मिक, राजाओं के राजा, सत्यप्रतिज्ञ, दशरथपुत्र, श्यामवर्ण, शांतस्वरूप, तीनों लोकों में सबसे प्रिय, रघुकुल तिलक और रावण के शत्रु राघव प्रभु श्री राम की मैं वंदना करता हूँ।
English Meaning: I bow to Lord Rama, elder brother of Lakshmana, foremost among the Raghus, beloved spouse of Sita, exceedingly handsome, ocean of compassion, abode of divine virtues, lover of sages and truth, emperor of righteousness, peaceful in form, joy of all creation, and vanquisher of Ravana.
श्लोक २७
रामाय रामभद्राय रामचन्द्राय वेधसे।
रघुनाथाय नाथाय सीतायाः पतये नमः॥ २७ ॥
Rāmāya Rāmabhadrāya Rāmacandrāya vedhase |
Raghunāthāya nāthāya Sītāyāḥ pataye namaḥ || 27 ||
सरल भावार्थ: कल्याणकारी राम, मंगलमयी रामभद्र, विधाता स्वरूप रामचन्द्र, रघुकुल के स्वामी, समस्त जगत के नाथ और माता सीता के पति श्री राम को मेरा बारंबार नमस्कार है।
English Meaning: Salutations unto Rama, to the auspicious Ramabhadra, to Ramachandra the creator, to the Lord of the Raghus, the protector of the universe, and the consort of Mother Sita.
श्लोक २८ (शरणागति १)
श्रीराम राम रघुनन्दन राम राम
श्रीराम राम भरताग्रज राम राम।
श्रीराम राम रणकर्कश राम राम
श्रीराम राम शरणं भव राम राम॥ २८ ॥
Śrī-Rāma Rāma raghu-nandana Rāma Rāma
Śrī-Rāma Rāma Bharatāgraja Rāma Rāma |
Śrī-Rāma Rāma raṇa-karkaśa Rāma Rāma
Śrī-Rāma Rāma śaraṇaṁ bhava Rāma Rāma || 28 ||
सरल भावार्थ: हे श्रीराम! हे रघुनंदन! हे श्रीराम! हे भरत के बड़े भ्राता! हे श्रीराम! हे रणभूमि में दुष्टों के लिए कठोर पराक्रमी! हे श्रीराम! हे प्रभु, आप मेरे एकमात्र शरण दाता बनिए।
English Meaning: O Sri Rama, joy of Raghu's house! O Sri Rama, elder brother of Bharata! O Sri Rama, formidable and valiant in righteous battles! O Sri Rama, please become my eternal refuge!
श्लोक २९ (आत्मसमर्पण)
श्रीरामचन्द्रचरणौ मनसा स्मरामि
श्रीरामचन्द्रचरणौ वचसा गृणामि।
श्रीरामचन्द्रचरणौ शिरसा नमामि
श्रीरामचन्द्रचरणौ शरणं प्रपद्ये॥ २९ ॥
Śrī-Rāmacandra-caraṇau manasā smarāmi
Śrī-Rāmacandra-caraṇau vacasā gṛṇāmi |
Śrī-Rāmacandra-caraṇau śirasā namāmi
Śrī-Rāmacandra-caraṇau śaraṇaṁ prapadye || 29 ||
सरल भावार्थ: मैं अपने मन से प्रभु श्री रामचंद्र जी के पावन चरणकमलों का स्मरण करता हूँ। वाणी द्वारा उनके चरणों का गुणगान करता हूँ। मस्तक झुकाकर उनके चरणों में नमन करता हूँ। और मैं पूर्ण भाव से श्री रामचंद्र जी के चरणों की शरण ग्रहण करता हूँ।
English Meaning: With my mind I meditate upon the lotus feet of Sri Ramachandra; with my speech I praise His holy feet; with my head bowed low I offer salutations to His feet; and I surrender completely unto His lotus feet.
श्लोक ३० (सर्वस्व समर्पण)
माता रामो मत्पिता रामचन्द्रः
स्वामी रामो मत्सखा रामचन्द्रः।
सर्वस्वं मे रामचन्द्रो दयालु-
र्नान्यं जाने नैव जाने न जाने॥ ३० ॥
Mātā Rāmo mat-pitā Rāmacandraḥ
Svāmī Rāmo mat-sakhā Rāmacandraḥ |
Sarvasvaṁ me Rāmacandro dayālur-
Nānyaṁ jāne naiva jāne na jāne || 30 ||
सरल भावार्थ: श्री राम ही मेरी माता हैं, श्री रामचंद्र ही मेरे पिता हैं, श्री राम ही मेरे स्वामी हैं और श्री रामचंद्र ही मेरे सच्चे सखा (मित्र) हैं। वे परम दयालु रामचंद्र ही मेरे सर्वस्व (सब कुछ) हैं। उनके अतिरिक्त मैं किसी अन्य को नहीं जानता, सचमुच किसी को नहीं जानता!
English Meaning: Rama is my mother, Ramachandra is my father, Rama is my master, and Ramachandra is my dearest companion. That merciful Ramachandra is my everything; beside Him, I know no other protector, truly none at all!
श्लोक ३१
दक्षिणे लक्ष्मणो यस्य वामे च जनकात्मजा।
पुरतो मारुतिर्यस्य तं वन्दे रघुनन्दनम्॥ ३१ ॥
Dakṣiṇe Lakṣmaṇo yasya vāme ca Janakātmajā |
Purato Mārutir-yasya taṁ vande Raghu-nandanam || 31 ||
सरल भावार्थ: जिनके दाईं ओर लक्ष्मण जी, बाईं ओर जनकनंदिनी माता सीता और सम्मुख (आगे) हाथ जोड़े मारुतिनंदन हनुमान जी विराजमान हैं, उन परम करुणामयी रघुनंदन प्रभु श्री राम की मैं वंदना करता हूँ।
English Meaning: Whose right side is guarded by Lakshmana, whose left side is graced by Mother Janaki, and before whom the son of wind Hanuman stands in reverence—unto that joyful Lord of Raghu, I offer my adorations.
श्लोक ३२
लोकाभिरामं रणरङ्गधीरं
राजीवनेत्रं रघुवंशनाथम्।
कारुण्यरूपं करुणाकरं तं
श्रीरामचन्द्रं शरणं प्रपद्ये॥ ३२ ॥
Lokābhirāmaṁ raṇa-raṅga-dhīraṁ
Rājīva-netraṁ raghu-vaṁśa-nātham |
Kāruṇya-rūpaṁ karuṇākaraṁ taṁ
Śrī-Rāmacandraṁ śaraṇaṁ prapadye || 32 ||
सरल भावार्थ: जो समस्त लोकों में अति सुंदर व मनमोहक हैं, युद्धभूमि में धैर्यवान व अजेय वीर हैं, कमल के समान विशाल नयनों वाले हैं, रघुकुल के स्वामी हैं, साक्षात करुणा की मूर्ति और कृपा करने वाले हैं—उन प्रभु श्री रामचंद्र जी की मैं अनन्य शरण लेता हूँ।
English Meaning: Beloved of all worlds, resolute and courageous in battle, lotus-eyed, master of the Raghu dynasty, the very embodiment and fountainhead of mercy—I take eternal shelter in Sri Ramachandra.
श्लोक ३३ (हनुमान स्तुति)
मनोजवं मारुततुल्यवेगं
जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम्।
वातात्मजं वानरयूथमुख्यं
श्रीरामदूतं शरणं प्रपद्ये॥ ३३ ॥
Manojavaṁ māruta-tulya-vegaṁ
Jitendriyaṁ buddhimatāṁ variṣṭham |
Vātātmajaṁ vānara-yūtha-mukhyaṁ
Śrī-Rāma-dūtaṁ śaraṇaṁ prapadye || 33 ||
सरल भावार्थ: जिनका मन के समान तीव्र वेग है, वायु के सदृश तीव्र गति है, जिन्होंने अपनी समस्त इंद्रियों को जीत लिया है, जो बुद्धिमानों में सर्वश्रेष्ठ हैं, पवनपुत्र हैं, वानर सेना के प्रमुख हैं—उन प्रभु श्री राम के परम दूत श्री हनुमान जी की मैं शरण लेता हूँ।
English Meaning: Swift as thought, as fleet-footed as the wind, master of all senses, topmost among the wise, son of the wind-god, chief leader of the Vanara army—unto that divine messenger of Sri Rama, Lord Hanuman, I surrender myself.
श्लोक ३४ (वाल्मीकि वंदना)
कूजन्तं रामरामेति मधुरं मधुराक्षरम्।
आरुह्य कविताशाखां वन्दे वाल्मीकिकोकिलम्॥ ३४ ॥
Kūjantaṁ Rāma-Rāmeti madhuraṁ madhurākṣaram |
Āruhya kavitā-śākhāṁ vande Vālmīki-kokilam || 34 ||
सरल भावार्थ: कविता रूपी वृक्ष की डाली पर बैठकर मधुर-मधुर अक्षरों में 'राम-राम' का मधुर गान करने वाले महर्षि वाल्मीकि रूपी कोयल की मैं वंदना करता हूँ।
English Meaning: Sitting atop the blossoming branch of poetry, sweetly warbling the melodious syllables of 'Rama, Rama'—unto that cuckoo named Sage Valmiki, I offer my humble reverences.
श्लोक ३५ (आपदामपहर्तारम्)
आपदामपहर्तारं दातारं सर्वसम्पदाम्।
लोकाभिरामं श्रीरामं भूयो भूयो नमाम्यहम्॥ ३५ ॥
Āpadām-apahartāraṁ dātāraṁ sarva-sampadām |
Lokābhirāmaṁ Śrī-Rāmaṁ bhūyo bhūyo namāmy-aham || 35 ||
सरल भावार्थ: समस्त संकटों व विपत्तियों को दूर करने वाले, संपूर्ण सुख-संपत्ति व ऐश्वर्य प्रदान करने वाले तथा समस्त लोकों में सबसे मनमोहक प्रभु श्री राम को मैं बार-बार (पुनः पुनः) प्रणाम करता हूँ।
English Meaning: The remover of all distress, the bestower of all prosperity and auspicious treasures, the delight of all universes—unto Sri Rama, I bow down again and again.
श्लोक ३६ (नाम गर्जना)
भर्जनं भवबीजानामर्जनं सुखसम्पदाम्।
तर्जनं यमदूतानां रामरामेति गर्जनम्॥ ३६ ॥
Bharjanaṁ bhava-bījānām-arjanaṁ sukha-sampadām |
Tarjanaṁ yama-dūtānāṁ Rāma-Rāmeti garjanam || 36 ||
सरल भावार्थ: 'राम-राम' नाम की गर्जना (उद्घोष) जन्म-मरण रूपी संसार के बीजों को भून देने वाली (नष्ट करने वाली), सभी सुखों और संपदाओं का उपार्जन कराने वाली तथा यमराज के दूतों को भयभीत कर भगा देने वाली है।
English Meaning: The roaring utterance of 'Rama, Rama' roasts the seeds of cycle of rebirths, earns boundless peace and spiritual riches, and strikes terror into the messengers of death.
श्लोक ३७ (रामो राजमणिः)
रामो राजमणिः सदा विजयते रामं रमेशं भजे
रामेणाभिहता निशाचरचमू रामाय तस्मै नमः।
रामान्नास्ति परायणं परतरं रामस्य दासोऽस्म्यहं
रामे चित्तलयः सदा भवतु मे भो राम मामुद्धर॥ ३७ ॥
Rāmo rāma-maṇiḥ sadā vijayate Rāmaṁ Rameśaṁ bhaje
Rāmeṇābhihatā niśācara-camū Rāmāya tasmai namaḥ |
Rāmān-nāsti parāyaṇaṁ parataraṁ Rāmasya dāso'smy-ahaṁ
Rāme citta-layaḥ sadā bhavatu me bho Rāma mām-uddhara || 37 ||
सरल भावार्थ: राजाओं के मुकुटमणि श्री राम सदा विजयी होते हैं। मैं रमापति (लक्ष्मीपति) प्रभु श्री राम का भजन करता हूँ। जिनके द्वारा राक्षसों की सेना नष्ट कर दी गई, उन श्री राम को मेरा नमस्कार है। श्री राम से बढ़कर कोई अन्य परम आश्रय नहीं है। मैं श्री राम का ही दास हूँ। मेरा चित्त सदा श्री राम में ही लीन रहे। हे प्रभु राम! आप कृपा कर मेरा उद्धार कीजिए।
(विशेष: इस एक ही श्लोक में संस्कृत व्याकरण की सातों विभक्तियों और संबोधन का अत्यंत अद्भुत प्रयोग किया गया है!)
English Meaning: Rama, the crest-jewel among monarchs, reigns victorious forever! I worship Rama, consort of Ramaa. By Rama the hordes of demons were annihilated; obeisance unto that Rama! There is no supreme goal higher than Rama; I am Rama's eternal servant. May my consciousness ever merge into Rama. O Rama, kindly deliver me!
श्लोक ३८ (राम नाम महामंत्र)
राम रामेति रामेति रमे रामे मनोरमे।
सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनाम वरानने॥ ३८ ॥
Rāma Rāmeti Rāmeti rame Rāme manorame |
Sahasra-nāma tat-tulyaṁ Rāma-nāma varānane || 38 ||
सरल भावार्थ: भगवान शिव पार्वती जी से कहते हैं—हे सुमुखि वरानने! मैं सदा 'राम-राम-राम' इस प्रकार मनोरम राम-नाम में ही रमण करता हूँ। यह एक पावन 'राम' नाम भगवान विष्णु के एक हजार पवित्र नामों (श्री विष्णु सहस्रनाम) के समान फलदायी है।
English Meaning: Lord Shiva says to Parvati: 'O fair-faced one, chanting 'Rama, Rama, Rama', I ever delight in the charming name of Rama. That single holy name of Rama is equivalent to the chanting of the entire thousand names of Lord Vishnu (Vishnu Sahasranama).'

॥ इति श्रीबुधकौशिकविरचितं श्रीरामरक्षास्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥

॥ ॐ श्रीसीतारामचन्द्रार्पणमस्तु ॥ जय श्री राम!

अंग-रक्षा सुरक्षा चक्र (Kavach Body-Protection Chart)

राम रक्षा स्तोत्र के श्लोक संख्या ४ से ९ में मानव शरीर के प्रत्येक अंग की रक्षा हेतु प्रभु श्री राम के विशिष्ट दिव्य रूपों का आह्वान किया गया है। नित्य पाठ करते समय अपने इन अंगों पर ध्यान केंद्रित करने से विशेष आध्यात्मिक ऊर्जा और रक्षा कवच की अनुभूति होती है:

शरीर का अंग (Body Part) संस्कृत श्लोक अंश रक्षक दिव्य स्वरूप (Invoked Form of Rama) आध्यात्मिक फल / रक्षा प्रभाव
मस्तक (Head) शिरो मे राघवः पातु श्री राघव सद्बुद्धि, मानसिक शांति व सिरदर्द/तनाव से मुक्ति
ललाट / माथा (Forehead) भालं दशरथात्मजः दशरथनंदन भाग्य जागृति, तृतीय नेत्र ऊर्जा व तेजस्विता
नेत्र (Eyes) कौसल्येयो दृशौ पातु कौशल्यानंदन दिव्य दृष्टि, नेत्र विकार नाश व सात्विक सोच
कर्ण / कान (Ears) विश्वामित्रप्रियः श्रुती विश्वामित्रप्रिय शुभ श्रवण, एकाग्रता व अपशब्दों से रक्षा
नासिका / नाक (Nose) घ्राणं पातु मखत्राता मखत्राता (यज्ञरक्षक) प्राण ऊर्जा में वृद्धि व श्वास संबंधी रक्षा
मुख (Face / Mouth) मुखं सौमित्रिवत्सलः सौमित्रिवत्सल वाणी में माधुर्य, आकर्षण व मुख रोग शमन
जिह्वा / जीभ (Tongue) जिह्वां विद्यानिधिः पातु विद्यानिधि सरस्वती कृपा, वाकसिद्धि व सत्य संभाषण
कंठ / गला (Throat) कण्ठं भरतवन्दितः भरतवन्दित विशुद्ध चक्र जाग्रति व स्वर रक्षा
कंधे (Shoulders) स्कन्धौ दिव्यायुधः पातु दिव्यायुधधारी उत्तरदायित्व वहन करने की शक्ति व निर्भयता
भुजाएं (Arms) भुजौ भग्नेशकार्मुकः शिवधनुष भंजक अतुलनीय पराक्रम, कर्मठता व सामर्थ्य
हाथ (Hands) करौ सीतापतिः पातु सीतापति हाथों द्वारा सत्कर्म, दान व यश की प्राप्ति
हृदय (Heart) हृदयं जामदग्न्यजित् परशुराम विजयी अहंकार नाश, निष्काम प्रेम व हृदय रोग निवारण
उदर / मध्य भाग (Stomach) मध्यं पातु खरध्वंसी खर राक्षस संहारक जठराग्नि संतुलन, पाचन स्वास्थ्य व शुद्धि
नाभि (Navel) नाभिं जाम्बवदाश्रयः जाम्बवदाश्रय मणिपूरक चक्र जाग्रति व जीवन शक्ति केंद्र
कमर (Waist) सुग्रीवेशः कटी पातु सुग्रीवेश शारीरिक सुदृढ़ता व मेरुदंड स्वास्थ्य
जंघाएं (Thighs) ऊरू रघूत्तमः पातु रघूत्तम स्थिरता, शक्ति व थकावट से मुक्ति
घुटने (Knees) जानुनी सेतुकृत्पातु सेतुबंध निर्माता जीवन की बाधाओं पर विजय व जोड़ों की रक्षा
चरण (Feet) पादौ विभीषणश्रीदः विभीषणश्रीद सत्य मार्ग पर गमन व ऐश्वर्य प्राप्ति
सम्पूर्ण शरीर (Entire Body) पातु रामोऽखिलं वपुः परब्रह्म श्री राम अखंड अभेद्य सुरक्षा कवच (Aura Shield)

राम रक्षा स्तोत्र की शास्त्रसम्मत पाठ विधि एवं अनिवार्य नियम

इस स्तोत्र की शक्ति का पूर्ण लाभ प्राप्त करने के लिए गीता प्रेस व पारंपरिक संतों द्वारा निर्दिष्ट निम्नलिखित नियमों का पालन करें:

  1. स्नान एवं शुद्धि: प्रातःकाल सूर्योदय से पूर्व (ब्रह्ममुहूर्त) अथवा संध्या समय स्नानादि करके स्वच्छ श्वेत या पीतांबर वस्त्र धारण करें।
  2. स्थान एवं दिशा: शांत, पवित्र पूजा स्थान में पूर्व अथवा उत्तर (ईशान) दिशा की ओर मुख करके बैठें। आसन के रूप में कुश अथवा ऊनी कंबल का प्रयोग सर्वोत्तम है।
  3. वेदी स्थापना व दीप प्रज्वलन: काष्ठ की चौकी पर लाल या पीला वस्त्र बिछाकर श्री राम दरबार (श्री राम, माता सीता, लक्ष्मण जी और हनुमान जी) की प्रतिमा स्थापित करें। शुद्ध गाय के घी अथवा तिल के तेल का दीपक जलाएं तथा धूप, चंदन व पुष्प अर्पित करें।
  4. जल पात्र एवं आचमन: एक तांबे या पीतल के लोटे में गंगाजल मिश्रित शुद्ध जल रखें। तीन बार आचमन करें (ॐ केशवाय नमः, ॐ माधवाय नमः, ॐ नारायणाय नमः) तथा हस्त प्रक्षालन करें।
  5. संकल्प विधि: दाहिने हाथ में जल, अक्षत और पुष्प लेकर अपनी मनोकामना का स्मरण करें तथा कहें—"हे मर्यादा पुरुषोत्तम प्रभु श्री राम! मैं आपके पावन राम रक्षा स्तोत्र का पाठ आपकी कृपा व रक्षा प्राप्ति हेतु कर रहा हूँ, इसे स्वीकार करें।" तत्पश्चात जल भूमि पर छोड़ दें।
  6. स्पष्ट उच्चारण: स्तोत्र का पाठ न तो बहुत तेजी से करें और न ही अत्यधिक धीमे। प्रत्येक श्लोक का उच्चारण स्पष्ट और लयबद्ध होना चाहिए।
  7. आरती एवं समर्पण: पाठ के पश्चात कपूर से श्री रामचन्द्र जी की आरती करें और भोग लगाएं (तुलसी दल सहित फल या मिष्ठान्न)। अंत में क्षमा प्रार्थना अवश्य करें।
विशेष साधना टिप (11 पाठ का संकल्प): यदि आप किसी गंभीर समस्या, रोग या नकारात्मकता से जूझ रहे हैं, तो शुक्ल पक्ष के मंगलवार या गुरुवार से आरंभ कर लगातार 11 या 21 दिनों तक नित्य 11 पाठ करें। पाठ के समय रखा हुआ जल रोगी को पिलाएं।

वैदिक तुलना: राम रक्षा स्तोत्र बनाम अन्य प्रमुख स्तोत्र

भक्तों के मन में अक्सर यह प्रश्न उठता है कि नित्य साधना में राम रक्षा स्तोत्र, हनुमान चालीसा और आदित्य हृदय स्तोत्र में क्या भिन्नता है:

मानदंड (Criteria) श्री राम रक्षा स्तोत्रम् श्री हनुमान चालीसा आदित्य हृदय स्तोत्रम्
प्रधान देवता भगवान श्री सीतारामचन्द्र श्री भक्त हनुमान जी भगवान सूर्य नारायण
रचयिता ऋषि/कवि महर्षि बुधकौशिक (शिवजी द्वारा प्रदत्त) गोस्वामी तुलसीदास जी महर्षि अगस्त्य जी
मुख्य प्रभाव / प्रयोजन सर्वांगीण दैहिक व मानसिक रक्षा कवच (Shield) बल, बुद्धि, संकट मोचन व भय नाश शत्रु विजय, आत्मविश्वास व तेजस्विता
श्लोक / दोहा संख्या 38 श्लोक + विनियोग व ध्यान 40 चौपाइयां + 3 दोहे 31 श्लोक
उत्तम समय प्रातः ब्रह्ममुहूर्त व गोधूलि वेला प्रातःकाल एवं रात्रि शयन पूर्व प्रातःकाल सूर्योदय के समय

श्री राम रक्षा स्तोत्र के नित्य पाठ के चमत्कारी लाभ

पद्म पुराण और संत परंपरा के अनुसार, इस सिद्ध स्तोत्र का पाठ केवल आध्यात्मिक ही नहीं बल्कि मानसिक और व्यावहारिक जीवन में भी अभूतपूर्व परिवर्तन लाता है:

🛡️ अभेद्य सुरक्षा कवच (Aura Shield)

स्तोत्र की ध्वनि तरंगें साधक के चारों ओर एक सकारात्मक प्राण-ऊर्जा आभामंडल तैयार करती हैं, जिससे अकाल मृत्यु, दुर्घटना और बुरी नजर से सुरक्षा होती है।

🧠 भय व अवसाद से स्थायी मुक्ति

जो व्यक्ति अनिद्रा, बुरे स्वप्न, घबराहट या तनाव से ग्रसित हैं, उन्हें नित्य संध्या समय इस पाठ को करने से तुरंत मानसिक शांति और गहरी निद्रा प्राप्त होती है।

🩺 आरोग्य एवं असाध्य रोग शमन

अंग-रक्षा के श्लोक शरीर के समस्त चक्रों और अवयवों को सकारात्मक कंपन प्रदान करते हैं, जिससे रोग प्रतिरोधक क्षमता में वृद्धि होती है।

⚔️ शत्रु बाधा व वाद-विवाद में विजय

श्लोक 14 के अनुसार 'अव्याहताज्ञः सर्वत्र लभते जयमङ्गलम्'—कोर्ट-कचहरी, कार्यक्षेत्र और प्रतिद्वंद्विता में साधक को विजय और सम्मान प्राप्त होता है।

🤰 गर्भस्थ शिशु की सुरक्षा

गर्भवती माताओं द्वारा श्रद्धापूर्वक पाठ करने से गर्भ की रक्षा होती है और होने वाली संतान तेजस्वी, संस्कारी व दीर्घायु होती है।

🏡 वास्तु दोष व घर में कलह शांति

इसके पाठ से अभिमंत्रित जल का छिड़काव पूरे घर में करने से नकारात्मक ऊर्जा नष्ट होती है और पारिवारिक प्रेम व समृद्धि बढ़ती है।

संस्कृत उच्चारण नियम एवं अपराध क्षमापन प्रार्थना

यदि आप संस्कृत पहली बार पढ़ रहे हैं, तो घबराएं नहीं। प्रभु श्री राम भावग्राही हैं। हालांकि, शुद्ध उच्चारण के लिए इन बातों का ध्यान रखें:

॥ पाठ समाप्ति पर क्षमा प्रार्थना ॥

अपराधसहस्त्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया।
दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व परमेश्वर॥
आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम्।
पूजां चैव न जानामि क्षम्यतां परमेश्वर॥

अर्थ: हे प्रभु! दिन-रात मेरे द्वारा जाने-अनजाने सहस्रों अपराध होते रहते हैं। मुझे अपना ही दास मानकर आप मेरे समस्त दोषों और उच्चारण की त्रुटियों को क्षमा करें।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQ - सामान्य प्रश्नोत्तरी)

भक्तों एवं साधकों द्वारा राम रक्षा स्तोत्र के विषय में सर्वाधिक पूछे जाने वाले प्रश्नों के प्रामाणिक उत्तर:

श्री राम रक्षा स्तोत्र की रचना महर्षि बुधकौशिक (Budha Kaushika) ने की थी। पद्म पुराण के अंतर्गत वर्णित कथा के अनुसार, भगवान भोलेनाथ (शिवजी) ने स्वयं महर्षि बुधकौशिक को स्वप्न में साक्षात दर्शन देकर इस दिव्य स्तोत्र का उपदेश दिया था। महर्षि ने प्रातःकाल निद्रा से जागते ही भगवान शिव के वचनों को ज्यों का त्यों लिपिबद्ध कर दिया था।
जी हाँ, बिल्कुल! सनातन धर्म में प्रभु श्री राम की शरण में आने का अधिकार प्रत्येक जीव, स्त्री और पुरुष को समान रूप से है। माता सीता स्वयं इस स्तोत्र की 'शक्ति' हैं। अतः कोई भी श्रद्धालु महिला शुद्ध अंतःकरण और पवित्रता के साथ इसका नित्य पाठ कर सकती हैं।
श्री राम रक्षा स्तोत्र में विनियोग और ध्यान के अतिरिक्त कुल ३८ (38) प्रामाणिक श्लोक हैं। श्लोक संख्या 4 से 9 तक अंग-रक्षा कवच है, तत्पश्चात फलश्रुति, नाम-महात्म्य, शरणागति और अंत में महामंत्र स्वरूप श्लोक 38 ('राम रामेति रामेति...') है।
सामान्य नित्य पूजा में प्रतिदिन १ (एक) बार पाठ करना अत्यंत शुभ और पर्याप्त माना जाता है। यदि कोई विशेष संकट, रोग, भय या मनोकामना हो, तो नवरात्रि, रामनवमी या किसी शुभ योग में नित्य ११ बार पाठ करने का विधान है।
हाँ, यह एक अत्यंत सिद्ध व अनुभूत प्रयोग है। तांबे के लोटे में शुद्ध जल भरकर पूजा वेदी पर रखें। एकाग्रचित्त होकर 11 बार राम रक्षा स्तोत्र का पाठ करें। तत्पश्चात वह अभिमंत्रित जल किसी रोगी को पिलाने से व्याधियों में शांति मिलती है और घर में आचमन व छिड़काव करने से नकारात्मक ऊर्जा समाप्त होती है।
घर में विधिवत पाठ करते समय स्नान और शुद्धि अनिवार्य है। परंतु यदि आप यात्रा में हों, अस्वस्थ हों या संकट की स्थिति में हों, तो आप मानसिक रूप से (मन ही मन) प्रभु श्री राम का स्मरण करते हुए इस स्तोत्र का पाठ कहीं भी कर सकते हैं। प्रभु बाह्य आडंबर से अधिक आंतरिक भाव देखते हैं।
हाँ, यदि संस्कृत पढ़ने में कठिनाई है तो आप श्रद्धापूर्वक हिंदी भावार्थ पढ़ सकते हैं अथवा ऑडियो सुनकर साथ-साथ अभ्यास कर सकते हैं। हालांकि संस्कृत के बीज शब्दों में विशेष ध्वनि कंपन (Vibrations) होते हैं, इसलिए धीरे-धीरे संस्कृत श्लोक बोलने का अभ्यास अवश्य करना चाहिए।
श्लोक ३८ में भगवान शिव माता पार्वती से कहते हैं कि 'राम' नाम का एक बार उच्चारण भगवान विष्णु के सहस्रनाम (1,000 नामों) के तुल्य फल प्रदान करता है। संस्कृत अंकगणित में 'र' दूसरा, 'आ' शून्य और 'म' पांचवां वर्ण है (२ × २ × २ = ८, ५ × ५ × ५ = १२५, १२५ × ८ = १०००)। इसलिए तीन बार 'राम' बोलने से विष्णु सहस्रनाम का सम्पूर्ण फल प्राप्त होता है।
🕉️

RamRakshaStotram.com वैदिक शोध एवं संपादकीय मंडल

यह संपूर्ण पृष्ठ गीता प्रेस गोरखपुर के मूल संस्करणों, पद्म पुराण के प्रामाणिक संदर्भों तथा संस्कृत व्याकरण विशेषज्ञों के मार्गदर्शन में शुद्धतापूर्वक संकलित किया गया है। हमारा उद्देश्य सनातन धर्म के इस दिव्य कवच को बिना किसी त्रुटि, भ्रामक विज्ञापनों और शुद्ध भक्ति भाव के साथ जन-जन तक निःशुल्क पहुंचाना है।

समीक्षक: पंडित रामानुज शर्मा (वैदिक संस्कृति अध्येता) • अंतिम समीक्षा तिथि: 10 नवम्बर 2026